مروری بر اثر تغییر اقلیمی جهان بر بقاء گیاهان دارویی و معطر (MAPs) و راه های مقابله با آن

  • شماره خبر: 10229
  • تاریخ: 23 آذر 1398
  • تعداد بازدید: 281

در سال های اخیر، تغییرات جهانی در الگوهای فصلی، حوادث آب و هوایی، تغییرات دمایی و پدیده های مربوطه رخ داده است که دانشمندان و متخصصین امر آن­ها را به تغییرات جهانی نسبت می­دهند.

متاسفانه اثرات منفی تغییر اقلیمی روز به روز بیشتر و شدیدتر می­شود که اگر بشر به فعالیت­های مخرب خود روی محیط زیست ادامه دهد وضع در آینده نه چندان دور بحرانی تر خواهد شد.

موضوع حفظ گیاهان به ویژه گیاهان دارویی معطر که در جوامع سنتی دارویی و گیاهان با ارزش اقتصادی مورد بحث بوده و تهدید روی آن ها بیش از تهدیدات دیگر است.

درحال حاضر، اثرات این تغییر اقلیمی روی MAPs خیلی با اطمینان قابل تخمین نیست ولی شواهد موجود فعلی نشان می دهد این پدیده روی گیاهان دارویی و محیط اثرات مخرب داشته و امکان نابودی و انقراض آن ها وجود دارد. این مقاله با توجه به اهمیت گیاهان دارویی، تهدید تغییر اقلیمی روی آن ها را مورد بررسی و بحث قرار داده است.

در طول دهه گذشته، تحقیقات زیادی بر روی صفات گیاهان انجام شده است که به ما این شانس را می دهد که به تنوع بیولوژیکی گیاهان پی برده و اثر تغییر اقلیمی را بهتر درک کنیم.

در زیر نتایج مقابله گیاهان در مقابل خشکی، افزایش دما، افزایش دفعات و مدت آتش سوزی، افزایش Co2، افزایش تعداد حوادث اقلیمی نامطلوب و افزیش ذخایر نیتروژن را به طور خلاصه و مفید مورد مطالعه قرار خواهیم داد:

1- تغییرات فنولوژیکی در گونه های انتخابی

چرخه های حیاتی گیاهان تحت کنترل فصلی است. تغییرات اقلیمی جهانی متاثر از گونه ها و اکوسیستم هاست. گیاهان دارویی نادر تحت ریسک تهدیدات تغییرات فنولوژیکی می باشند. حوادث فنولیژیکی مهم در گیاهان دارویی به تغییر اقلیمی سازگارشده اند آثار خود را به صورت زیر نشان می دهند: الف) باز شدن تخم و باز نشدن برگ، ب) گلدهی و بارنشینی، ج) ریزش برگ ها در پاییز و فصل خشک و د) مقاوم شدن نسبی زمستانه و شکستن خواب با گرمایش کره زمین، بهار زودتر شروع شده و فصل رشد طولانی (1)

2- تغییر محل

یکی دیگر از تاثیرات اقلیمی مهاجرت گیاهان به محل های جدید است. این محل ها به طرف قطب ها و یا مناطق مرتفع است تا به مناطق مناسب دسترسی پیدا کنند. از دست دادن قلمرو و مهاجرت به محل های جدید در اثر تغییر اقلیم باعث انقراض گونه های زیادی از گیاهان در جهان خواهد بود (1).

3- اثر افزایش Co2 در بهره وری و کیفیت گیاهان دارویی

آزمایشات کنترل شده در مورد تاثیر مثبت افزایش Co2 در بهره وری و کیفیت محصولات مختلف و ترکیبات به اثبات رسیده است. افزایش Co2 تا سطح 3000 میکرو لیتر به هوا باعث افزایش تعداد برگ و ریشه و شاهانه در کشت های ریحان لیمویی، نعناع فلفلی، نعناع و آویشن در مقایسـه با کشت آنها در شـرایط معمول شده است.

4- تاثیر افزایش اوزن

یکی دیگر از تاثیرات اقلیمی مهاجرت گیاهان به محل های جدید است. این محل ها به طرف قطب ها و یا مناطق مرتفع است تا به مناطق مناسب دسترسی پیدا کنند. از دست دادن قلمرو و مهاجرت به محل های جدید در اثر تغییر اقلیم باعث انقراض گونه های زیادی از گیاهان در جهان خواهد بود تغییر در غلظت اوزن (O3) قادر است روی تولید مواد و متابولیست ثانویه گیاهان اثر بگذارد. تنفس فیزیولوژیکی گیاه تحت تاثیر غلظت اوزن باعث القاء مسیر های متابولیکی (مسیرهای اسید ماسیلیک و اسید جاسمونیک) موثر در تولید ترکیبات ثانویه می شود.

5- تاثیر تشعشع ماوراء بنفش

این اشعه ها قادرند به سلول ها و مولکول ها خسارت وارد سازند. به عنوان مثال، می توانند به پروتئین، DNA و بیوپلی مرهای دیگر خسارت بزنند. علاوه بر این، این اشعه می تواند در رشد و توسعه گیاه اثر گذاشته و باعث تغییر در بیوماس رویش، زایش، ارتفاع، خصوصیات برگ و زمان گلدهی اثر بگذارد (1).

6- تاثیر گرمایش زمین و تولید مواد متابولیست ثانویه

خیلی از گیاهان با یکدیگر به صورت همزیست زندگی می کنند، اما اگر این همزیستی در زمان و مکان از بین برود هر دو منقرض خواهند شد. در این صورت آفات و بیماری های نابود کننده گونه ها به محل های جدید انتشار یافته و روی جوامع گیاهی جدید و شکننده از جمله گیاهان دارویی فشار خواهد آورد بنابراین حفظ گونه ها با نیازهای محلی خاص یا زمان های طولانی نسلی بیشتر در معرض انقراض قرار خواهد گرفت.

7- روش های سازگاری (مقابله) با تغییر اقلیمی و گرمایش زمین

با حفظ فلوروفون در معرض خطر می توان از آسیب پذیری های حاصل از تغییر اقلیم کاست. یکی از راه های مقابله کشت گیاهان دارویی است. روش دیگر حفظ تنوع ژنتیکی در اکوسیستم طبیعی است.

8- روش های کاهش Co2/گازهای گلخانه ای

گیاهان دارویی چند ساله مانند درختان و درختچه ها امکان قدرت سازگاری خوبی در افزایش Co2 داشته باشند. روش دیگر حفظ منابع کاهش Co2، کشاورزی ارگانیک و استفاده از مالچ و غیره است (1).

منابع:

1- جعفری، م. 1396. تغییر اقلیم در ایران، واقعیت­ها. موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. ص 66.

2- United Nations Framework Convention on Climate Change. Climate change: Impacts, vulnerabilities and adaptation in development countries. Pp: 1-66.

سازمان‌های بین‌الملل